Śladami zapomnianych cmentarzy. Weryfikacyjne badania archeologiczne w Gminie Cisna
Rozpoczęły się badania archeologiczne dawnych cmentarzy wojennych w Gminie Cisna
Gmina Cisna, we współpracy z Fundacją Badań nad Dziedzictwem Kulturowym, rozpoczęła realizację zadania pn. „Śladami zapomnianych cmentarzy. Weryfikacyjne badania archeologiczne w Gminie Cisna”, dofinansowanego ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Groby i cmentarze wojenne w kraju 2026”.
Celem projektu jest weryfikacja archeologiczna czterech historycznych cmentarzy wojennych zlokalizowanych w miejscowościach Dołżyca, Jaworzec, Kalnica i Smerek. Badania mają pomóc w rozpoznaniu zachowanych śladów dawnych pochówków oraz ustaleniu, w jakim zakresie pierwotne kwatery wojenne przetrwały późniejsze przekształcenia terenu.
Historyczne tło badań
I wojna światowa w latach 1914–1918 przyniosła znaczne straty materialne i ludzkie na terenie dzisiejszej Gminy Cisna. Już w 1915 roku podejmowano działania związane z uporządkowaniem pobojowisk i godnym pochówkiem poległych żołnierzy.
Pracami inwentaryzacyjnymi i projektowymi kierował wiedeński architekt Arthur Gruenberger, który dokumentował pierwotne mogiły, wyznaczał lokalizacje cmentarzy wojennych i opracowywał projekty nekropolii.
W okresie międzywojennym, w ramach akcji komasacyjnej, prowadzono ekshumacje i przenoszono szczątki z poszczególnych kwater na cmentarz wojenny w Cisnej. Zachowana dokumentacja tych działań zawiera jednak rozbieżności, które utrudniają jednoznaczną ocenę przebiegu ekshumacji. Z tego względu konieczne stało się przeprowadzenie badań archeologicznych weryfikujących dostępne informacje historyczne.
Pierwsze wyniki badań
Dotychczasowe prace pozwalają lepiej rozpoznać przekształcenia, jakim podlegały dawne miejsca pochówku, oraz zweryfikować część informacji wynikających z dokumentów historycznych.
Jaworzec
Na terenie dawnego cerkwiska odkryto kilka opróżnionych trumien. Nie stwierdzono przy nich śladów pozwalających jednoznacznie potwierdzić tożsamość pochowanych osób. W trakcie badań natrafiono również na fragmenty szczątków żołnierza oraz elementy obuwia wojskowego armii austro-węgierskiej. Odkrycia te stanowią istotny materiał do dalszej analizy historii tego miejsca.
Kalnica
Badania wykazały znaczne przekształcenia terenu, związane między innymi z przemieszczaniem ziemi podczas prac drogowych i budowlanych. W niektórych miejscach warstwy gruntu były przemieszane na głębokość przekraczającą metr. W wykonanych wykopach sondażowych nie odnaleziono dotychczas artefaktów związanych z I wojną światową. Odkryto natomiast kilka grobów cywilnych oraz pustą trumnę, której nie można jednoznacznie powiązać z pierwotnymi pochówkami wojennymi.
Dodatkowym rezultatem prac w Kalnicy jest odsłonięcie i lepsze rozpoznanie pozostałości fundamentów dawnej cerkwi.
Projekt stanowi ważny krok w dokumentowaniu dziedzictwa historycznego Gminy Cisna. Pozwoli poszerzyć wiedzę o losach dawnych cmentarzy wojennych oraz lepiej rozpoznać miejsca związane z pamięcią o poległych żołnierzach.
Zadanie pn. „Śladami zapomnianych cmentarzy. Weryfikacyjne badania archeologiczne w Gminie Cisna” jest realizowane dzięki dofinansowaniu ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Groby i cmentarze wojenne w kraju 2026”.
Wartość całkowita zadania: 99 450,00 zł
Dofinansowanie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego: 79 560,00 zł
Wkład własny Gminy Cisna: 19 890,00 zł
Umowa Nr 124727/26/FPK/DDZ z 29.04.2026 r.
